Geschiedenis

Detail van de kaart van Jan van Scorel (ca. 1550) met de Hoge Berg en daarachter enkele huizen op de oostelijke helling.

Brakestein is een Texelse buitenplaats. Al in de 17de eeuw werd op deze plek een huis gebouwd. In de loop van de eeuwen werd het aangepast, gedeeltelijk gesloopt, herbouwd en verbouwd. In het grondplan van het huidige huis en de ernaast gelegen tuin is de 17de-eeuwse situatie nog goed te herkennen.

Zes generaties in de familie
Adriaan Jansz Smit, schepen van Den Burg, kocht in 1661, op 14 maart, een ‘huis en huiskoog’ bij de put op de Hoge Berg. De put was toen al een drukbezochte plek. In 1618 hadden de Texelaars toestemming gekregen voor het graven van een sloot ‘gelegen aan de banne van de Waddel en Oostergeest’ vanaf ”t Schild’ tot aan de Hoge Berg. De vrijgekomen grond kon dienen om een ‘bekwaam’ voedpad van te maken. Dat was het begin van de Skilsloot en het Skillepaadje. Adriaan Smit had het huis niet meer dan zeven jaar in zijn bezit. In 1668 ging hij failliet, en kocht zijn schoonzoon Jan Pietersz Braeck het huis en de grond van zijn schoonvader. Jan Pietersz Braeck, kapitein-geweldige van de Admiraliteit van Amsterdam en biersteker op Texel, was getrouwd met de Texelse Annetje Smit. In de jaren dan Jan Pietersz Braeck het huis in bezit had, liet hij het verfraaien en werd een geometrische tuin aangelegd met boomgaard en een moestuin binnen een tuingracht of ‘vijver’. Deze vorm heeft de tuin ruim drie eeuwen gehouden.
In 1677 wordt er een hypotheek op het huis gevestigd. De schuldeiser is Adriaan Bras. Zes jaar later, in 1683, overlijdt Bras en wordt het huis verkocht aan een zekere Gerrit Barmentlo, die er op dat moment woont. In de verkoopakte wordt het zo omschreven: ‘een huis, staande bij de Pedt onder Hoogeberg, zijnde twee woningen, genaamd Braecken Stee met een beplanten Boomgaert, Tuijn ende vijver’. Gerrit Barmentlo is zaakgelastigde van de Admiraliteit van Amsterdam. Zijn dochter Zara trouwt met Adriaen Braak, zoon van Jan Pietersz Braeck. Zo komen het huis en de tuin na het overlijden van Gerrit Barmentlo weer terug bij de familie Braeck.
Als Adriaen Braak, bevelhebber van een oorlogsschip, in 1706 sneuvelt en zijn weduwe in 1711 met haar twee zoons Gerrit en Jan Braak van Texel vertrekt, ontfermt Pieter Braak zich over de buitenplaats. Pieter is getrouwd met Helena de Hubert en samen krijgen zij zes kinderen. Anna, de oudste dochter van Pieter, trouwt in 1737 met haar neef Jan, die weer op Texel komt wonen.
Jan en Anna Braak wonen vanaf hun huwelijk samen op Brakestein, waar Jan was geboren en Anna deels was opgegroeid. Elf jaar later overlijdt Jan, en blijft Anna alleen met haar drie kinderen achter: Sara, Adriaan en Pieter. Over Anna is veel geschreven. We zullen op een andere plaats uitgebreider stilstaan bij haar leven en nalatenschap.
Ook Anna vertrekt van Texel – ze overleeft al haar kinderen – en verkoopt eerst het land (in 1776) en vervolgens de buitenplaats (in 1786) aan Leendert den Berger. Ook hier is weer een directe familierelatie: Leendert is de zoon van Matthijs den Berger en stiefzoon van Anna’s zusje Nanna.

Plattegrond van de buitenplaats Brakestein (ca. 1790) met links de moestuin, in het midden de boomgaard en rechts het huis. De tekening is van I.H. Koch.

Leendert den Berger, die net als zijn vader landmeter en opziener van ’s lands werken is, trouwt met Antje Zuidewind. Zij komen in 1786 op Brakestein wonen. In die tijd worden het huis en de tuin flink opgeknapt. Bezoekers uit die tijd roemen de bijzondere inrichting van mijnheer Den Berger, en de schitterende tuin met vruchten waarvan Texel-beschrijver Van Cuyck zegt: ‘ik heb er nergens in groter overvloed gezien, en in geur en smaak geene betere gegeten’.
In 1802, na het overlijden van Leendert en Antje, erft hun zoon Matthijs Leendertsz den Berger de buitenplaats. Matthijs, de derde generatie landmeter, trouwt met Annaatje Vlaming. Ze wonen op Brakestein tot zij in 1830 overlijdt, en hij een jaar later. In 1831 wordt de nalatenschap van Matthijs en Annaatje geveild. Hij bestaat uit verschillende huizen, veel land, en een huis vol spullen. Tientallen Texelaars gaan met een meubelstuk, tafellaken, boek of schilderij naar huis. Jacob Pietersz en Gerbrig Dijksen worden de nieuwe eigenaren van Brakestein.

[wordt vervolgd]